Το απόστημα δοντιού είναι μια συλλογή πύου μέσα στο δόντι ή στα ούλα, η οποία προκαλείται από βακτηριακή λοίμωξη. Το NHS το περιγράφει με δύο προτάσεις που αξίζει να συγκρατήσετε: χρειάζεται επείγουσα αντιμετώπιση από οδοντίατρο και δεν υποχωρεί από μόνο του. Ακόμη και όταν ο πόνος σταματήσει ξαφνικά, η λοίμωξη συνήθως δεν έχει λυθεί. Το άρθρο εξηγεί πώς αναγνωρίζεται ένα απόστημα, ποια σημάδια απαιτούν άμεση μετάβαση σε νοσοκομείο, τι κάνει ο οδοντίατρος και γιατί η καθυστέρηση είναι το πραγματικό ρίσκο.
Πρόκειται για συσσώρευση πύου που δημιουργείται όταν βακτήρια πολλαπλασιάζονται σε έναν χώρο του δοντιού ή γύρω από αυτό και ο οργανισμός απαντά με έντονη φλεγμονώδη αντίδραση. Το πύο είναι το αποτέλεσμα αυτής της μάχης: νεκρά κύτταρα, βακτήρια και ιστικά υπολείμματα.
Ο εγκλωβισμός είναι το κρίσιμο στοιχείο. Επειδή το πύο δεν έχει διέξοδο, η πίεση αυξάνεται μέσα σε έναν κλειστό χώρο περιβαλλόμενο από σκληρό ιστό. Αυτό εξηγεί τον χαρακτηριστικό, σφύζοντα και συχνά ανυπόφορο πόνο.
Στην κλινική πράξη διακρίνουμε δύο βασικές μορφές:
Η διάκριση δεν είναι ακαδημαϊκή. Καθορίζει αν η θεραπεία θα είναι ενδοδοντική, περιοδοντική ή συνδυασμός.
Το NHS απαριθμεί τα εξής συμπτώματα αποστήματος:
Ασθενείς περιγράφουν συχνά και δύο ακόμη χαρακτηριστικά. Το πρώτο είναι η αίσθηση ότι το δόντι «ψήλωσε» και ακουμπά πρώτο όταν κλείνει η δαγκωματιά, λόγω της πίεσης στο ακρορρίζιο. Το δεύτερο είναι έντονος πόνος στην ελαφρά πίεση ή στο άγγιγμα του δοντιού.
Αυτό αξίζει ξεχωριστή ενότητα, γιατί κοστίζει χρόνο σε πολλούς ασθενείς.
Όταν το πύο βρει διέξοδο, δηλαδή όταν δημιουργηθεί συρίγγιο στα ούλα και το απόστημα αρχίσει να παροχετεύεται μόνο του, η πίεση πέφτει και ο πόνος υποχωρεί απότομα. Ο ασθενής νιώθει ότι «πέρασε».
Δεν πέρασε. Η αιτία της λοίμωξης, δηλαδή ο νεκρωμένος πολφός ή ο μολυσμένος θύλακος, παραμένει ενεργή. Απλώς η φλεγμονή βρήκε τρόπο εκτόνωσης. Ένα συρίγγιο που εκκρίνει περιοδικά πύο μπορεί να λειτουργεί για μήνες, με τη λοίμωξη να συνεχίζει να καταστρέφει οστό σιωπηλά.
Το ίδιο ισχύει και για τη μερική ανακούφιση από αντιβιοτικά ή παυσίπονα. Η υποχώρηση του πόνου δεν σημαίνει ίαση.
Αυτή είναι η σημαντικότερη πληροφορία ολόκληρου του άρθρου. Το NHS αναφέρει ότι απαιτείται άμεση δράση, δηλαδή κλήση σε επείγοντα ή μετάβαση σε τμήμα επειγόντων περιστατικών, όταν:
Το NHS σημειώνει επίσης να μην οδηγήσετε μόνοι σας στο νοσοκομείο. Ζητήστε από κάποιον να σας πάει ή καλέστε ασθενοφόρο, και πάρτε μαζί τα φάρμακα που λαμβάνετε.
Στην Ελλάδα, η αντίστοιχη ενέργεια είναι κλήση στο ΕΚΑΒ στο 166 ή στον ευρωπαϊκό αριθμό έκτακτης ανάγκης 112, ή άμεση μετάβαση στα Τμήματα Επειγόντων Περιστατικών του εφημερεύοντος νοσοκομείου. Τα κριτήρια είναι κλινικά και ισχύουν ανεξάρτητα από σύστημα υγείας. Ο τρόπος πρόσβασης είναι που αλλάζει.
Ο λόγος πίσω από αυτά τα κριτήρια είναι ότι μια οδοντογενής λοίμωξη μπορεί να επεκταθεί στους ιστικούς χώρους του τραχήλου και του προσώπου. Η επέκταση στο έδαφος του στόματος και τον υπογνάθιο χώρο μπορεί να απειλήσει τον αεραγωγό. Η επέκταση προς την περιοχή του οφθαλμού και ενδοκρανιακά είναι σπανιότερη αλλά σοβαρή. Πρόκειται για καταστάσεις που δεν αντιμετωπίζονται στο οδοντιατρείο.
Σε κάθε άλλη περίπτωση, δηλαδή όταν δεν συντρέχουν τα παραπάνω κριτήρια, η ενδεδειγμένη κίνηση είναι επείγον ραντεβού σε οδοντίατρο. Αξίζει να σημειωθεί ότι η οριστική αντιμετώπιση ενός αποστήματος απαιτεί οδοντιατρική πράξη, δηλαδή παροχέτευση και θεραπεία της αιτίας. Μια συνταγή από γενικό ιατρό μπορεί να δώσει προσωρινή ανακούφιση, δεν λύνει όμως το πρόβλημα.
Το NHS αναφέρει ότι το απόστημα δημιουργείται όταν συσσωρεύεται πύο κάτω από τα δόντια ή τα ούλα λόγω λοίμωξης στο στόμα, και ότι μπορεί να εμφανιστεί όταν:
Στην πράξη, η πιο συχνή αλυσίδα είναι η εξής: βαθιά τερηδόνα που δεν αντιμετωπίστηκε, φλεγμονή του πολφού, νέκρωση, επέκταση της λοίμωξης στο ακρορρίζιο. Άλλες συχνές αφετηρίες είναι το κάταγμα δοντιού, η αποτυχημένη ή παλιά ενδοδοντική θεραπεία και ο βαθύς περιοδοντικός θύλακος.
Ορισμένοι παράγοντες αυξάνουν τον κίνδυνο και τη βαρύτητα: μη ρυθμισμένος διαβήτης, ανοσοκαταστολή, κάπνισμα, ξηροστομία και η αναβολή τακτικών ελέγχων.
Ο οδοντίατρος συνδυάζει κλινική εξέταση και ακτινογραφικό έλεγχο. Η αξιολόγηση περιλαμβάνει:
Ο διαχωρισμός περιακρορριζικού και περιοδοντικού αποστήματος έχει άμεση θεραπευτική συνέπεια. Ένα δόντι με ζωντανό πολφό και βαθύ θύλακο κατευθύνει σε περιοδοντική αντιμετώπιση. Ένα δόντι με νεκρό πολφό κατευθύνει σε ενδοδοντική.
Το NHS το συνοψίζει καθαρά: τα οδοντικά αποστήματα αντιμετωπίζονται συνήθως από οδοντίατρο, ο οποίος παροχετεύει το πύο. Αν το πρόβλημα προέρχεται από το δόντι, μπορεί να χρειαστεί ενδοδοντική θεραπεία ή αφαίρεση του δοντιού. Χορηγείται τοπική αναισθησία ώστε να μην υπάρχει πόνος. Μετά τη θεραπεία μπορεί να δοθούν παυσίπονα για λίγες ημέρες και ενδεχομένως αντιβιοτικά.
Η αρχή πίσω από όλα αυτά είναι μία: η λοίμωξη χρειάζεται μηχανική αντιμετώπιση στην πηγή της. Δεν λύνεται φαρμακευτικά.
Είναι το πρώτο και πιο άμεσα ανακουφιστικό βήμα. Μπορεί να γίνει μέσα από το ίδιο το δόντι, ανοίγοντας τον πολφικό θάλαμο, ή με διάνοιξη και παροχέτευση του οιδήματος στα μαλακά μόρια. Η πτώση της πίεσης δίνει συνήθως άμεση ανακούφιση.
Όταν η αιτία είναι ο νεκρωμένος πολφός, η ριζική λύση είναι η απονεύρωση: καθαρισμός, απολύμανση και σφράγιση του συστήματος των ριζικών σωληναρίων. Στόχος είναι η διατήρηση του δοντιού. Σε πολλά περιστατικά χρειάζονται περισσότερες από μία συνεδρίες.
Όταν το απόστημα προέρχεται από θύλακο, απαιτείται υποουλική αποδόμηση, παροχέτευση από τον θύλακο και εν συνεχεία αντιμετώπιση της υποκείμενης περιοδοντίτιδας.
Όταν το δόντι δεν μπορεί να διασωθεί, λόγω εκτεταμένης καταστροφής, κάθετου κατάγματος ρίζας ή απώλειας στήριξης, η εξαγωγή είναι η κατάλληλη λύση και αποτελεί ταυτόχρονα και παροχέτευση της λοίμωξης.
Δεν αποτελούν τη βασική θεραπεία. Χρησιμοποιούνται επιλεκτικά, κυρίως όταν υπάρχει συστηματική συμμετοχή ή διάχυτη επέκταση της λοίμωξης, και πάντα ως συμπλήρωμα και όχι ως υποκατάστατο της οδοντιατρικής πράξης. Το θέμα αναλύεται στο επόμενο άρθρο.
Το NHS δίνει συγκεκριμένες οδηγίες για την ανακούφιση όσο περιμένετε θεραπεία.
Τι να κάνετε:
Τι να μην κάνετε: μην πάρετε δόση μεγαλύτερη από τη συνιστώμενη οποιουδήποτε παυσίπονου. Το NHS τονίζει ότι η μεγαλύτερη δόση δεν κάνει το φάρμακο πιο αποτελεσματικό αλλά μπορεί να είναι πολύ επικίνδυνη. Επίσης, τα παιδιά κάτω των 16 ετών δεν πρέπει να λαμβάνουν ασπιρίνη.
Δύο επιπλέον πρακτικές συμβουλές από την κλινική εμπειρία. Μην τοποθετείτε ασπιρίνη ή άλλο δισκίο πάνω στα ούλα, γιατί προκαλεί χημικό έγκαυμα του βλεννογόνου χωρίς κανένα όφελος. Και μην εφαρμόζετε θερμότητα στο πρόσωπο πάνω από μια περιοχή με οίδημα, γιατί μπορεί να διευκολύνει την επέκταση της λοίμωξης.
Στα παιδιά η εικόνα μπορεί να είναι παραπλανητική. Ένα νεογιλό δόντι με βαθιά τερηδόνα μπορεί να μην προκαλέσει έντονο πόνο και το πρώτο σημάδι να είναι ένα μικρό εξόγκωμα στα ούλα που μοιάζει με σπυράκι, το γνωστό συρίγγιο. Οι γονείς συχνά το εκλαμβάνουν ως άφθα.
Δύο σημεία χρειάζονται προσοχή. Πρώτον, η λοίμωξη στη ρίζα ενός νεογιλού δοντιού βρίσκεται πολύ κοντά στο σπέρμα του μόνιμου δοντιού που αναπτύσσεται από κάτω και μπορεί να επηρεάσει τη μεταλλικοποίησή του. Δεύτερον, στα παιδιά η επέκταση της λοίμωξης μπορεί να είναι ταχύτερη, οπότε το πρήξιμο στο πρόσωπο πρέπει πάντα να αξιολογείται άμεσα.
Το NHS αναφέρει ρητά ότι τα παιδιά κάτω των 16 ετών δεν πρέπει να λαμβάνουν ασπιρίνη. Για την ανακούφιση χρησιμοποιούνται παρακεταμόλη ή ιβουπροφαίνη σε παιδιατρική δοσολογία.
Ορισμένες συνήθεις πρακτικές είναι στην καλύτερη περίπτωση άχρηστες και στη χειρότερη επιβλαβείς:
Τρεις είναι οι βασικοί λόγοι.
Πρώτον, η προοδευτική καταστροφή. Όσο η λοίμωξη παραμένει ενεργή, καταστρέφεται οστό γύρω από το ακρορρίζιο. Ένα δόντι που θα μπορούσε να διασωθεί με απονεύρωση μπορεί αργότερα να χρειαστεί εξαγωγή.
Δεύτερον, η επέκταση. Η λοίμωξη μπορεί να διαχυθεί στους γειτονικούς ιστικούς χώρους και να μετατραπεί από τοπικό σε συστηματικό πρόβλημα. Τα κριτήρια επείγοντος που παραθέτει το NHS υπάρχουν ακριβώς γι' αυτόν τον λόγο.
Τρίτον, το κόστος και η πολυπλοκότητα. Η έγκαιρη αντιμετώπιση σημαίνει συνήθως μια ενδοδοντική θεραπεία και μια αποκατάσταση. Η καθυστερημένη μπορεί να σημαίνει εξαγωγή, αναμονή επούλωσης, οστική ανάπλαση και εμφύτευμα ή γέφυρα.
Το NHS δίνει συγκεκριμένες οδηγίες πρόληψης:
Θα προσθέταμε ένα ακόμη: μην αγνοείτε τον παροδικό πονόδοντο. Ο πόνος που εμφανίζεται και υποχωρεί για εβδομάδες είναι συχνά το προειδοποιητικό στάδιο πριν από τη νέκρωση του πολφού. Είναι πολύ πιο εύκολο να αντιμετωπιστεί τότε.
Επείγον ραντεβού χρειάζεται όταν:
Άμεση μετάβαση σε νοσοκομείο, με κλήση στο 166 ή στο 112, χρειάζεται όταν υπάρχει δυσκολία στην αναπνοή, στην ομιλία ή στην κατάποση, μεγάλο οίδημα στο στόμα, δυσκολία στο άνοιγμα του στόματος ή οίδημα και πόνος στην περιοχή του οφθαλμού.
Για ασθενείς στην Αθήνα, η Laghios Advanced Dentistry εξειδικεύεται στην ενδοδοντία και αντιμετωπίζει περιστατικά οδοντικού αποστήματος στη συμβολή Παπαδιαμαντοπούλου 4 και Βασιλίσσης Σοφίας, στην περιοχή Χίλτον και Ιλίσια.
Το απόστημα δοντιού δεν είναι ένας δυνατός πονόδοντος. Είναι ενεργή βακτηριακή λοίμωξη με τάση επέκτασης, η οποία δεν υποχωρεί από μόνη της. Ο πόνος μπορεί να σταματήσει, η λοίμωξη όχι.
Η σωστή αντίδραση είναι απλή και έχει σειρά: επείγον ραντεβού στον οδοντίατρο, παροχέτευση, αντιμετώπιση της αιτίας με ενδοδοντική θεραπεία, περιοδοντική θεραπεία ή εξαγωγή. Τα αντιβιοτικά είναι συμπλήρωμα σε επιλεγμένες περιπτώσεις και ποτέ υποκατάστατο. Και αν εμφανιστεί δυσκολία στην αναπνοή, στην κατάποση ή στο άνοιγμα του στόματος, η κατεύθυνση δεν είναι το οδοντιατρείο αλλά το νοσοκομείο, με κλήση στο 166 ή στο 112.
