Σύνοψη
Το απόστημα στο ούλο είναι μια τοπική συλλογή πύου που δημιουργείται μέσα στους ιστούς που στηρίζουν το δόντι. Δεν είναι το ίδιο με το απόστημα δοντιού, έχει διαφορετική αφετηρία και απαιτεί διαφορετική θεραπεία. Ο οδηγός εξηγεί πώς τα ξεχωρίζετε, γιατί ένα απόστημα που σταμάτησε να πονά δεν σημαίνει ότι θεραπεύτηκε, τι πραγματικά λύνει το πρόβλημα σύμφωνα με τις κλινικές κατευθυντήριες οδηγίες και ποια σημάδια απαιτούν άμεση αντιμετώπιση.
Το απόστημα είναι μια περιορισμένη συλλογή πύου μέσα σε έναν ιστό. Στην περίπτωση του ούλου, ο οργανισμός εντοπίζει μια βακτηριακή προσβολή, στέλνει λευκά αιμοσφαίρια να την περιορίσουν και το αποτέλεσμα αυτής της μάχης συσσωρεύεται σε έναν μικρό θύλακο. Το πρήξιμο που βλέπετε και νιώθετε είναι αυτή ακριβώς η συλλογή υπό πίεση.
Αυτή η πίεση εξηγεί και τον χαρακτήρα του πόνου. Δεν είναι ο διαπεραστικός πόνος της τερηδόνας στο κρύο, είναι ένας βαρύς, σφύζων πόνος που συχνά χειροτερεύει όταν ξαπλώνετε, επειδή αλλάζει η αιμάτωση της περιοχής. Πολλοί ασθενείς περιγράφουν ότι νιώθουν τον παλμό τους μέσα στο ούλο.
Το σημαντικό που πρέπει να καταλάβετε από την αρχή είναι ότι το απόστημα δεν είναι νόσος από μόνο του. Είναι σύμπτωμα. Κάτι άλλο συμβαίνει στο δόντι ή στα ούλα και το απόστημα είναι ο τρόπος με τον οποίο εκδηλώνεται. Αν αντιμετωπιστεί μόνο το πύον και όχι η αιτία, θα επιστρέψει.
Αυτή είναι η πιο χρήσιμη διάκριση ολόκληρου του άρθρου, και είναι αυτή που καθορίζει τη θεραπεία. Τρεις διαφορετικές καταστάσεις εμφανίζονται με παρόμοια εικόνα. Για το καθαρά οδοντικό απόστημα υπάρχει ξεχωριστός οδηγός.
Ξεκινά από τον περιοδοντικό θύλακο, δηλαδή από τον χώρο ανάμεσα στο ούλο και τη ρίζα. Όταν ο θύλακος είναι βαθύς, συσσωρεύονται βακτήρια και υπολείμματα. Αν το στόμιο του θυλάκου φράξει, το περιεχόμενο εγκλωβίζεται και σχηματίζεται απόστημα.
Το χαρακτηριστικό του είναι ότι το δόντι συνήθως είναι ζωντανό και αντιδρά φυσιολογικά στο κρύο. Το πρήξιμο εντοπίζεται στο πλάι της ρίζας και όχι στην άκρη της, και συχνά υπάρχει ιστορικό ουλίτιδας ή περιοδοντίτιδας.
Είναι το πιο επιφανειακό και το πιο καλοήθες. Περιορίζεται στο ούλο γύρω από ένα δόντι και προκαλείται συνήθως από έναν τοπικό ερεθισμό: ένα υπόλειμμα τροφής που σφηνώθηκε, μια τρίχα από οδοντόβουρτσα, ένα κομμάτι από φλούδα ή κέλυφος ξηρού καρπού.
Δεν υπάρχει βαθύς θύλακος και δεν υπάρχει πρόβλημα στον πολφό. Αν αφαιρεθεί το ξένο σώμα και καθαριστεί η περιοχή, υποχωρεί γρήγορα.
Αυτό είναι το κλασικό απόστημα δοντιού. Η αφετηρία του δεν είναι το ούλο αλλά ο νεκρός πολφός μέσα στο δόντι. Η λοίμωξη κατεβαίνει μέσα από τον ριζικό σωλήνα, φτάνει στην άκρη της ρίζας και από εκεί διαχέεται στο οστό και στο ούλο.
Το δόντι συνήθως δεν αντιδρά στο κρύο, επειδή ο πολφός έχει ήδη νεκρωθεί, και συχνά πονά έντονα στην κάθετη πίεση ή στο δάγκωμα. Η θεραπεία εδώ δεν είναι περιοδοντική, είναι ενδοδοντική.
Η πρακτική σημασία αυτής της διάκρισης είναι απλή. Ο ίδιος κλινικός με την ίδια εικόνα πρήξιμου στο ούλο θα κάνει τρεις τελείως διαφορετικές θεραπείες ανάλογα με την αφετηρία. Γι αυτό η αυτοδιάγνωση και ιδίως η αυτοθεραπεία δεν λειτουργούν εδώ.
Η εικόνα αναπτύσσεται συνήθως μέσα σε λίγες ημέρες και περιλαμβάνει μερικά ή όλα τα παρακάτω.
Τα δύο τελευταία αλλάζουν την κατηγορία επείγοντος και τα συζητάμε ξεχωριστά παρακάτω.
Αυτό είναι το πιο επικίνδυνο σενάριο όλων, και δυστυχώς το πιο συνηθισμένο στην πράξη.
Όταν η πίεση μέσα στο απόστημα γίνει αρκετά μεγάλη, ο οργανισμός ανοίγει μόνος του έναν δίαυλο εκτόνωσης προς την επιφάνεια του ούλου. Αυτό ονομάζεται συρίγγιο. Μόλις συμβεί, η πίεση πέφτει και ο πόνος υποχωρεί σχεδόν αμέσως. Ο ασθενής αισθάνεται ανακούφιση και συμπεραίνει ότι το πρόβλημα πέρασε.
Δεν πέρασε. Η λοίμωξη συνεχίζεται, απλώς έχει βρει έξοδο. Το μόνο που άλλαξε είναι ότι σταματήσατε να την αντιλαμβάνεστε. Στο μεταξύ η οστική καταστροφή γύρω από τη ρίζα προχωρά σιωπηλά, και όταν τελικά αναζητηθεί βοήθεια, οι θεραπευτικές επιλογές είναι συχνά λιγότερες από όσες θα υπήρχαν νωρίτερα.
Αν βλέπετε ένα μικρό σπυράκι στο ούλο που έρχεται και φεύγει, ακόμη και χωρίς καθόλου πόνο, αυτό είναι ένδειξη χρόνιας λοίμωξης και χρειάζεται έλεγχο.
Η εξέταση στοχεύει πρώτα απ όλα στο να απαντήσει το ερώτημα της αφετηρίας. Ο κλινικός ελέγχει τη ζωτικότητα του πολφού με θερμικό ή ηλεκτρικό τεστ, μετρά το βάθος των περιοδοντικών θυλάκων γύρω από το δόντι, εξετάζει την αντίδραση στην κάθετη και πλάγια πίεση και αξιολογεί την κινητικότητα.
Η ακτινογραφία είναι απαραίτητη. Δείχνει αν υπάρχει οστική απώλεια στην άκρη της ρίζας, που υποδηλώνει ενδοδοντική αιτία, ή κατά μήκος της ρίζας, που υποδηλώνει περιοδοντική. Σε σύνθετες περιπτώσεις, η τρισδιάστατη απεικόνιση δίνει πληροφορία που η δισδιάστατη ακτινογραφία δεν μπορεί.
Υπάρχει και μια κλασική τεχνική για τον εντοπισμό της πηγής όταν υπάρχει συρίγγιο: τοποθετείται ένας λεπτός γουταπερκοφόρος κώνος μέσα στο στόμιο και λαμβάνεται ακτινογραφία. Ο κώνος ακολουθεί τον δίαυλο και δείχνει ακριβώς από ποια ρίζα ξεκινά η λοίμωξη.
Η αρχική αντιμετώπιση του αποστήματος επικεντρώνεται στην ανακούφιση από τον πόνο και στον έλεγχο της λοίμωξης. Οι θεραπευτικές προσεγγίσεις που αναγνωρίζονται στη βιβλιογραφία είναι η παροχέτευση με καθαρισμό, η συστηματική αντιβίωση και οι περιοδοντικές χειρουργικές τεχνικές στη χρόνια φάση.
Είναι το πρώτο και πιο ανακουφιστικό βήμα. Το πύον αποστραγγίζεται είτε μέσα από τον περιοδοντικό θύλακο είτε με μικρή τομή στο σημείο όπου η συλλογή είναι πιο επιφανειακή. Η πίεση πέφτει, ο πόνος υποχωρεί μέσα σε λεπτά και η περιοχή ξεπλένεται.
Η παροχέτευση αδειάζει τον χώρο αλλά δεν αφαιρεί την αιτία. Ακολουθεί ο καθαρισμός της ρίζας μέσα στον θύλακο, η αφαίρεση της πέτρας και του μολυσμένου ιστού, και όπου χρειάζεται η απόξεση. Αν η αιτία είναι ενδοδοντική, η αντίστοιχη ενέργεια είναι η απονεύρωση, δηλαδή ο καθαρισμός και η απολύμανση των ριζικών σωλήνων.
Οι συστηματικές κατευθυντήριες οδηγίες είναι σαφείς σε αυτό. Η αντιβίωση συνταγογραφείται όταν υπάρχει συστηματική συμμετοχή, δηλαδή πυρετός, κακουχία ή διογκωμένοι λεμφαδένες, ή όταν η λοίμωξη διαχέεται. Η κατευθυντήρια οδηγία του Αμερικανικού Οδοντιατρικού Συλλόγου του 2019 ορίζει ως πρωταρχική θεραπεία την οδοντιατρική πράξη, με την αντιβίωση να επιφυλάσσεται για αυτές ακριβώς τις περιπτώσεις.
Όταν δίνεται, δίνεται πάντα μαζί με την παροχέτευση και τον καθαρισμό και όχι αντί αυτών.
Αυτό αξίζει να εξηγηθεί, γιατί είναι η πιο συχνή παρανόηση και η πιο συχνή αιτία καθυστέρησης.
Το απόστημα είναι μια κλειστή συλλογή πύου με πολύ περιορισμένη αιμάτωση στο εσωτερικό της. Το αντιβιοτικό ταξιδεύει μέσω της κυκλοφορίας του αίματος. Για να φτάσει σε θεραπευτική συγκέντρωση εκεί όπου βρίσκονται τα βακτήρια, χρειάζεται αιμάτωση που στο κέντρο της συλλογής απλώς δεν υπάρχει.
Το αποτέλεσμα είναι ότι η αντιβίωση συχνά περιορίζει τη διάχυση και μειώνει τα συμπτώματα, αλλά αφήνει τον πυρήνα ανέπαφο. Ο ασθενής νιώθει καλύτερα, σταματά τη θεραπεία, και σε λίγες εβδομάδες το απόστημα επανεμφανίζεται. Στο μεταξύ έχει γίνει περιττή έκθεση σε αντιβιοτικά, κάτι που η σύγχρονη οδοντιατρική προσπαθεί ενεργά να περιορίσει.
Η μηχανική απομάκρυνση του πύου και της αιτίας είναι αυτή που θεραπεύει. Η αντιβίωση είναι υποστηρικτική και υπό προϋποθέσεις.
Μέχρι να δείτε οδοντίατρο, υπάρχουν μέτρα που ανακουφίζουν χωρίς να κρύβουν την εικόνα. Αναλυτικότερες οδηγίες για τη φλεγμονή στα ούλα θα βρείτε σε ξεχωριστό οδηγό.
Υπάρχουν τρεις ενέργειες που εμφανίζονται συνεχώς στις αναζητήσεις και είναι όλες επιβλαβείς.
Μην προσπαθήσετε να σπάσετε ή να στραγγίξετε το απόστημα μόνοι σας με βελόνα, καρφίτσα ή οτιδήποτε άλλο. Εισάγετε νέα βακτήρια σε έναν ήδη μολυσμένο ιστό και μπορείτε να διευκολύνετε τη διάχυση της λοίμωξης σε βαθύτερους χώρους.
Μην τοποθετείτε ασπιρίνη ή άλλο δισκίο απευθείας πάνω στο ούλο. Δεν δρα τοπικά και προκαλεί χημικό έγκαυμα στον βλεννογόνο, προσθέτοντας ένα δεύτερο πρόβλημα στο πρώτο.
Μην παίρνετε αντιβιοτικά που περίσσεψαν από προηγούμενη συνταγή ή που σας έδωσε κάποιος άλλος. Χωρίς παροχέτευση δεν θα λύσουν το πρόβλημα, θα αλλοιώσουν την κλινική εικόνα και θα δυσκολέψουν τη διάγνωση, και συμβάλλουν στη μικροβιακή αντοχή.
Στις περισσότερες περιπτώσεις ένα ραντεβού μέσα σε ένα ή δύο εικοσιτετράωρα είναι επαρκές. Υπάρχουν όμως σημάδια που σημαίνουν ότι η λοίμωξη έχει ξεφύγει από τα τοπικά όρια και απαιτούν αναζήτηση βοήθειας χωρίς αναμονή.
Σε αυτές τις περιπτώσεις η σωστή διεύθυνση είναι το τμήμα επειγόντων νοσοκομείου και όχι η αναμονή για οδοντιατρικό ραντεβού.
Σχεδόν κανένα περιοδοντικό απόστημα δεν εμφανίζεται σε υγιή περιοδοντικό ιστό. Προϋποθέτει βαθύ θύλακο, που με τη σειρά του προϋποθέτει περιοδοντίτιδα που δεν αντιμετωπίστηκε. Ομοίως, σχεδόν κανένα περιακρορριζικό απόστημα δεν εμφανίζεται σε δόντι χωρίς ιστορικό βαθιάς τερηδόνας, τραύματος ή παλιάς αποκατάστασης.
Ορισμένες καταστάσεις κάνουν το απόστημα σαφώς πιο πιθανό και αξίζει να τις γνωρίζετε, γιατί οι περισσότερες είναι διαχειρίσιμες.
Το κάπνισμα μειώνει την αιμάτωση των ούλων και αποδυναμώνει την τοπική άμυνα, ενώ ταυτόχρονα συγκαλύπτει την αιμορραγία που θα λειτουργούσε ως προειδοποίηση. Ο μη ρυθμισμένος διαβήτης επηρεάζει τη λειτουργία των ουδετερόφιλων και την επούλωση. Η ανοσοκαταστολή, από νόσο ή από φαρμακευτική αγωγή, αυξάνει τόσο τη συχνότητα όσο και τη βαρύτητα.
Τοπικοί παράγοντες παίζουν επίσης ρόλο. Παλιές αποκαταστάσεις με κακή εφαρμογή, προεξοχές σφραγισμάτων, συνωστισμός δοντιών και βαθείς αύλακες στις ρίζες δημιουργούν σημεία όπου η πλάκα συγκρατείται και ο καθαρισμός αποτυγχάνει.
Τέλος, η ξηροστομία αξίζει ιδιαίτερη μνεία, γιατί αγνοείται συστηματικά. Το σάλιο είναι ο βασικός φυσικός μηχανισμός αυτοκαθαρισμού του στόματος. Όταν μειώνεται, από φάρμακα ή από νόσο, ο κίνδυνος για κάθε λοίμωξη του στόματος αυξάνεται.
Αυτό σημαίνει ότι η πρόληψη δεν είναι αόριστη σύσταση. Είναι συγκεκριμένη: τακτικός έλεγχος και επαγγελματικός καθαρισμός, καθημερινός μεσοδόντιος καθαρισμός, άμεση αντιμετώπιση της τερηδόνας πριν φτάσει στον πολφό, και παρακολούθηση των δοντιών που έχουν ήδη υποστεί ενδοδοντική θεραπεία.
Αν έχετε ήδη παρουσιάσει ένα απόστημα, η πιθανότητα να εμφανίσετε και δεύτερο είναι αυξημένη, γιατί ο υποκείμενος παράγοντας συνήθως παραμένει. Η σωστή κίνηση μετά την αντιμετώπιση του επεισοδίου είναι ο πλήρης περιοδοντικός έλεγχος και όχι η επιστροφή στη ρουτίνα.
Πόσο γρήγορα πρέπει να δω οδοντίατρο για απόστημα στο ούλο;
Μέσα σε ένα ή δύο εικοσιτετράωρα στις περισσότερες περιπτώσεις. Αν υπάρχει πυρετός, δυσκολία στην κατάποση ή στην αναπνοή, δυσκολία να ανοίξετε το στόμα ή πρήξιμο που επεκτείνεται στον λαιμό, χρειάζεται άμεση αναζήτηση βοήθειας σε τμήμα επειγόντων.
Μπορεί να φύγει μόνο του το απόστημα στο ούλο;
Όχι. Μπορεί να υποχωρήσει ο πόνος, αν ο οργανισμός ανοίξει δίαυλο εκτόνωσης, αλλά η λοίμωξη συνεχίζεται. Αυτή η φαινομενική βελτίωση είναι ο συχνότερος λόγος που ασθενείς καθυστερούν μήνες και καταλήγουν με σημαντικά μεγαλύτερη οστική απώλεια.
Αρκεί η αντιβίωση για το απόστημα;
Όχι από μόνη της. Το απόστημα είναι κλειστή συλλογή με ελάχιστη αιμάτωση στο κέντρο της, οπότε το αντιβιοτικό δύσκολα φτάνει σε θεραπευτική συγκέντρωση εκεί. Οι κατευθυντήριες οδηγίες ορίζουν την οδοντιατρική πράξη ως πρωταρχική θεραπεία, με την αντιβίωση να επιφυλάσσεται για συστηματικά συμπτώματα ή διάχυση.
Το αλατόνερο βοηθά στο απόστημα στο ούλο;
Βοηθά συμπτωματικά. Καθαρίζει μηχανικά την περιοχή, ανακουφίζει και διευκολύνει την παροχέτευση αν υπάρχει ήδη άνοιγμα. Δεν θεραπεύει όμως την αιτία και δεν αντικαθιστά τον καθαρισμό στο οδοντιατρείο.
Γιατί έχω σπυράκι στο ούλο που έρχεται και φεύγει χωρίς πόνο;
Πρόκειται πιθανότατα για στόμιο συριγγίου, δηλαδή για τον δίαυλο μέσα από τον οποίο αποστραγγίζεται χρόνια λοίμωξη. Η απουσία πόνου δεν είναι καθησυχαστική, είναι το αντίθετο: σημαίνει ότι η λοίμωξη βρήκε έξοδο και εξελίσσεται σιωπηλά.
Θα χάσω το δόντι;
Εξαρτάται από την αιτία και από τον χρόνο που μεσολάβησε. Τα περισσότερα δόντια σώζονται όταν η αντιμετώπιση είναι έγκαιρη, με απονεύρωση ή με περιοδοντική θεραπεία κατά περίπτωση. Η πρόγνωση επιδεινώνεται σημαντικά με την καθυστέρηση, γιατί η οστική υποστήριξη που χάνεται δεν επανέρχεται πλήρως.
